.
  Kultura artystyczna dworu królewskiego i katedry

Cześć I Wystawy Jubileuszowej WAWEL 1000 - 2000

Sala I. Relikty historii Wawelu

Ekspozycja prowadzi widza od teraźniejszości w głąb historii Wawelu i państwa polskiego – ku znamiennej dacie roku 1000. Otwierają ją Głowy wawelskie (1926-1927) dłuta Xawerego Dunikowskiego. Ich powstanie wiąże się z odbudową zamku jako siedziby prezydenta, Rzeczypospolitej odrodzonej w roku 1918. Poprzez nawiązanie do słynnych głów ze stropu sali Poselskiej, a jednocześnie nadanie im na wskroś współczesnej formy, symbolicznie łączą one wiek XX z epoką, kiedy przed katastrofą rozbiorów Wawel pełnił funkcję monarszej rezydencji.

Lapidarium jest najbardziej wyrazistym zapisem historii Wawelu. Szczupłość miejsca na wzgórzu spowodowała, iż powstające tu budowle z reguły wznoszono na fundamentach wcześniejszych gmachów, unicestwiając je lub wtórnie wykorzystując ich fragmenty. Przykładem takich reliktów są romańskie płyty z dekoracją plecionkową ( XI w.) oraz szczątki baldachimu wykutego w czerwonym marmurze i wapieniu w warsztacie Wita Stwosza ( XV-XVI w.). Od roku 1753 wtórnie wypełniały one, jako gruz, komorę grobową królowej Elżbiety Rakuszanki, pochowanej w roku 1505 w kaplicy Świętokrzyskiej w katedrze na Wawelu. Rzadkie na terenie Małopolski importy z Anglii – alabastrowe, piętnastowieczne reliefy ze scenami pasyjnymi pochodzą być może z ołtarza kaplicy ŚŚ. Niewiniątek, ufundowanej przez Hinczę z Rogowa - podskarbiego Królestwa, zniesionej w XVIII wieku.

Okres renesansu reprezentują znakomite rzeźby: anioły z tabernakulum fundacji biskupa Piotra Tomickiego (Jan Maria Padovano, 1533-1536), Sąd Salomona (Włochy, II. Ćwierćwiecze XVI w.). Z dawnego mauzoleum rodu Kmitów w katedrze, przy ołtarzu Św. Antoniego Opata, rozebranego w roku 1746, ocalała figura tego świętego (Mistrz MS, 1558) oraz najstarsza chorągiew nagrobna w Polsce, upamiętniająca Stanisława Barziego, wojewodę krakowskiego

 

Sala II. Przedmioty koronacyjne.

Od roku 1320 katedra na Wawelu była miejscem koronacji królów polskich. Ostatnia tego typu uroczystość, odbyła się 17 stycznia 1734 roku, gdy sakrę królewską przyjmował August III Sas i jego żona Maria Józefa. Oprócz szczegółowych opisów tej imponującej ceremonii zachował się – głównie w zbiorach drezdeńskich – zespół używanych wówczas przedmiotów. Koronacyjne insygnia, ukryte przez wrogich Wettinom stronników Stanisława Leszczyńskiego, zastąpiono efektownymi nowymi insygniami, wykonanymi na tę okazję przez Johanna Christiana Kóhlera w Dreźnie. Ponieważ korona króla jest eksponowana w USA, prezentujemy tylko koronę, berło i jabłko Marii Józefy. Elementem stroju Augusta III jest podbity gronostajami błękitny płaszcz. Niezwykle skromny, lecz bardzo znaczący atrybut władzy monarszej stanowi miecz użyty w czasie koronacji w zastępstwie Szczerbca. Dla uzupełnienia obrazu królewskiej sakry pokazujemy garnitur szat liturgicznych z fundacji Augusta III oraz dwa holenderskie gobeliny z zespołu tapiserii zdobiących katedrę krakowską podczas świąt kościelnych i wielkich uroczystości państwowych.

 

Sala III. Naczynia, szaty i sprzęty liturgiczne.

Kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny oraz Zygmunta i Barbary, zwana Zygmuntowską, wzniesiona w latach 1519-1533 przy katedrze na Wawelu z fundacji króla Zygmunta I Starego, słusznie została uznana za perłę renesansu na północ od Alp. Opinia ta dotyczy kreacji architektoniczno-rzeźbiarskiej – zespołowego dzieła włoskich artystów realizujących projekt Bartolomea Berrecciego. Pierwotnie pomyślana jako mauzoleum fundatora i jego pierwszej żony, Barbary Zapolyi, stała się mauzoleum ostatnich Jagiellonów, także Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki. Do włoskiego w stylu wnętrza, Zygmunt I sprawił norymberski ołtarz - pentaptyk ze srebrnymi scenami z życia Marii i malowanym przez Georga Pencza cyklem pasyjnym. Do tego ostatniego należy – prezentowana na wystawie – predella z przedstawieniem Wjazdu Chrystusa do Jerozolimy. Znakomita forma samej kaplicy przyćmiła jej ruchome wyposażenie – naczynia, szaty i sprzęty liturgiczne, obrazy, które tworzyły przemyślaną, homogeniczną całość z architekturą, rzeźbą i liturgią muzyczną sprawowaną w tym miejscu. Arcydziełami renesansowego złotnictwa są: złoty relikwiarz św. Zygmunta oraz para srebrnych świeczników, zamówionych w Norymberdze przez fundatora kaplicy. Niezwykle efektowną dekoracją odznacza się wenecka misa z daru Anny Jagiellonki, pokryta wielobarwną emalią. Z mobiliów fundowanych przez Zygmunta I i Annę Jagiellonkę, przetrwała pokaźna liczba antependiów i ornatów ze złotogłowiu i aksamitu, nierzadko opatrzonych herbami ofiarodawców. Prezentowane okazy zaliczają się do najcenniejszych wczesnorenesansowych włoskich tekstyliów zachowanych w Polsce. Szczególne miejsce zajmuje haftowane antependium z osiemnastoma scenami z życia Matki Boskiej, darowane przez Annę Jagiellonkę w roku 1594. Rzadkością jest zbiór obrusów ołtarzowych, zdobionych haftem i koronkami, wśród nich niezwykły ażurowy obrus w całości pokryty drobnymi, złoconymi blaszkami (abszlagami).

 

Sala IV. Portrety rodowe.

Europejskie rezydencje w XVI i XVII wieku wypełnione były galeriami portretów rodowych, świadczących o znaczeniu, potędze i szerokich koneksjach dynastycznych. Panujący przesyłali sobie nawzajem familijne wizerunki, dzięki czemu portrety Jagiellonów i Wazów zachowały się m. in. w Wiedniu, Monachium, Gripsholmie, Florencji czy Madrycie. Rodzinę Zygmunta Starego przedstawiają znane miniatury z warsztatu Łukasza Cranacha (około 1555). Podobny, prywatny charakter mają portreciki żon Zygmunta Augusta – Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny. Wśród oficjalnych, całopostaciowych podobizn wyróżnia się koronacyjny portret Anny Jagiellonki, dokumentujący strój, insygnia i klejnoty, przesłany przez królową w roku 1586 do kaplicy Zygmuntowskiej. Jej wdowi wizerunek wraz z portretem Stefana Batorego – obydwa pędzla Marcina Kobera – należą do najwybitniejszych dzieł polskiego malarstwa końca XVI wieku. Zestaw wazowskich miniatur z tej samej pracowni, powstałych około 1598, który w XVII wieku trafił do Bawarii, uzupełnia ten przegląd.

Z klejnotów, znanych ze skarbcowych inwentarzy bądź królewskich wizerunków, pokazujemy naszyjnik Katarzyny Jagiellonki (Nicolaus Nonarth, 1546) z katedry w Uppsali, renesansowy łańcuch (Niemcy, połowa w. XVI) królowej Konstancji, bursztynowe zawieszenie z grobu Anny Jagiellonki, Order Złotego Runa Władysława IV, łańcuch Jana III Sobieskiego.

Splendor dworskiego stołu prezentują srebra – patera i flasza z herbami Zygmunta III, talerze królowej Konstancji, dzban i misa z alegoriami Czterech nacji europejskich (początek XVII w.). Paradne militaria, dzieła renesansowej sztuki płatnerskiej, pokrewne złotnictwu, były przedmiotem szczególnego upodobania Jagiellonów. O tej predylekcji świadczą, sprowadzone ze Sztokholmu, ozdobne tarcze ze zbioru Zygmunta Augusta (około 1550), jego zbroja dziecięca (około 1533) z Budapesztu, ostrogi i strzemiona Kazimierza Jagiellończyka (około 1455), a także półzbroja Mikołaja Radziwiłła Czarnego, szwagra Zygmunta Augusta (Kunz Lochner, około 1555) – wypożyczone z Wiednia.

Do prywatnej dewocji służyły Jagiellonom modlitewniki zdobione przez Stanisława Samostrzelnika (1524, 1527-1528), dziś przechowywane w Londynie i Oxfordzie; dla biskupów, do sprawowania ceremonii w katedrze, powstawały wspaniałe kodeksy, takie jak Pontyfikał Erazma Ciołka powstały około 1510 r, czy Evangelistarium Piotra Tomickiego ,Stanisława Samostrzelnika, powstały około 1533-1534 roku.

Uroczystościom na dworze krakowskim odświętną oprawę nadawały arrasy – wyjątkowa w skali europejskiej kolekcja licząca niegdyś około 160 tkanin, wykonanych na zlecenie Zygmunta Augusta w połowie XVI wieku w Brukseli. Do dziś zachowało się na miejscu 136 sztuk; większość z nich rozwieszono obecnie we wnętrzach zamkowych. Na wystawę pozyskano dwie, znajdujące się poza Wawelem – arras biblijny Upadek moralny ludzkości (zwrócony w 1977 r. przez ZSRR do Zamku Królewskiego w Warszawie) i tapiserię arkadową, własność Rijksmuseum w Amsterdamie.

 

Sala V. Zabytki stanowiące ozdobę katedry i dworu królewskiego w XIV i XV w.

Ostatnia sala skupia najwyższej klasy zabytki stanowiące ozdobę katedry oraz dzieła powstałe na potrzeby dworu królewskiego w XIV i XV wieku. W przywołanej tu wizji średniowiecznego Wawelu – dominuje katedra. Obraz jej wnętrza, przepełnionego gotyckimi ołtarzami, pozwalają odtworzyć – dziś tylko cząstkowo – zgromadzone tu retabula lub ich fragmenty, które opuściły królewską świątynię w czasach baroku. Monumentalny akcent w tym zespole tworzą dwa ogromne (o wysokości 470 cm) skrzydła dawnego ołtarza głównego, namalowane około roku 1460 przez Mistrza Tryptyku Dominikańskiego, zapewne jedne z największych w środkowej Europie. Przed wizerunkami Patronów Królestwa, ŚŚ. Wojciecha i Stanisława, koronowano Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta I Starego. W części środkowej (zaginionej) mieściło się rzeźbione Ukrzyżowanie. Rozmach i wysoki poziom królewskich i duchownych zamówień, ukazują niedawno zidentyfikowane fragmenty katedralnych ołtarzy z kaplicy Św. Trójcy: figury Madonny z Dzieciątkiem, Św. Otylii i Św. Jadwigi Śląskiej (warsztat Mistrza tryptyku Św. Trójcy, około 1470), od 1616 znajdujące się w Muszynie, oraz elementy retabulum z kaplicy Św. Mikołaja (1481), przekazane w roku 1629 do kościoła w Zborówku. Malowane skrzydła tej nastawy powiększają dorobek znakomitego krakowskiego artysty schyłku XV wieku - Jana Wielkiego, autora poliptyku olkuskiego. Najpóźniejszą tego rodzaju kreacją jest okazały ołtarz pochodzący z kaplicy biskupa Jana Konarskiego, ze sceną Zaśnięcia Matki Boskiej (Michał Lancz z Kitzingen, 1521). Na wystawie spotkały się podzielone zabytki, takie jak tryptyk ze zburzonej kolegiaty Św. Michała na Wawelu (Mistrz Jerzy, 1517-1518) – skrzydła zachowane w kościele Św. Krzyża i obraz środkowy w Muzeum Czartoryskich w Krakowie.

Osobną grupę stanowią epitafia wawelskich duchownych przeniesione z katedry do klasztoru Misjonarzy na Stradomiu - Jana Sakrana zmarłego w 1527 r, Melchiora Sobka zmarłego w 1531 roku i Juliana Chełmskiego zmarłego w 1542 roku. Średniowieczne malarstwo miniaturowe, głównie ze zbiorów Biblioteki Kapitulnej, obejmuje niezwykłe cymelia z kilku stuleci. Wstecz, poza rok 1000, sięga rękopis Predicationes z VIII w., zawierający m. in. Gemmarium – rejestr kamieni szlachetnych z opisem ich właściwości, oraz tzw. egzorcyzmy pogodowe. Arcydziełem romańskiego iluminatorstwa jest Kodeks emmeramski Ratyzbona, z początku XII w, związany z dworem cesarzy z dynastii salickiej.

Zwycięstwo polskiego oręża pod Grunwaldem w 1410 r., przypominają Biblia komtura Ludera – trofeum przesłane przez Jagiełłę do katedry, oraz Banderia Prutenorum Jana Długosza (1448) – najstarszy ilustrowany inwentarz zdobycznych chorągwi, iluminowany przez Stanisława Durinka. Patronatowi kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (1389-1455), jednego z najznamienitszych polityków i książąt Kościoła XV wieku, zawdzięcza katedra wspaniałe księgi liturgiczne (w Liber privilegiorum zachował się rysunkowy portret fundatora), a także bogate paramenty i szaty liturgiczne. Wśród nich wyróżnia się wyjątkowo okazałe antependium z bliskowschodniej tkaniny z II ćwierćwiecza XV wieku, najstarszy w Polsce egzemplarz tego rodzaju ozdoby mensy ołtarzowej.

Malarstwo igłą – zespół gotyckich haftów figuralnych – reprezentują ornat i preteksta z XIV w., przeniesione z Wawelu do kościoła w Rzgowie, później w Kurowicach koło Łodzi, oraz ornat z Ukrzyżowaniem (Kraków, III ćwierć XV w.), do dziś używany w katedrze w liturgii Wielkiego Piątku. Świeckie dzieło tego gatunku – sakiewkę-jałmużniczkę (Paryż, około 1340), z haftowanymi epizodami z romansu rycerskiego (Dzieje Tristana i Izoldy ?), która także przetrwała na miejscu, zalicza się do unikatów w skali europejskiej. Podobne sceny z kręgu legend arturiańskich i poematów miłosnych pokrywają skrzyneczkę z kości słoniowej (Paryż, I połowa XIV w.). Kreacją tej samej, wysublimowanej dworskiej kultury średniowiecza jest wspaniały, kryształowy puchar królowej Jadwigi, zapewne wotum monarchini dla katedry wawelskiej (około 1399), który u schyłku XV wieku poprzez koligacje rodzinne trafił do Drezna. Z Jadwigą łączy się również Psałterz floriański, jeden z najwcześniejszych zabytków języka polskiego. Świadectwem funkcjonowania na wzgórzu ośrodka władzy książęcej, dotrzymującego kroku innym dworom europejskim u zarania drugiego tysiąclecia, pozostaje wisior z kryształu górskiego ujętego w delikatną, filigranową oprawę z II. połowy XII wieku, odnaleziony na Wawelu w roku 1964. Niezwykle misterny złoty kolczyk-zausznica (Kijów lub Bizancjum, w. XI ?), wydobyty w styczniu roku 2000 z wykopu na dziedzińcu wawelskim, stanowi symboliczne zwieńczenie jubileuszowej prezentacji. Świadczy on o niewyczerpanych możliwościach badawczych i zasobach, jakie wciąż kryje wzgórze wawelskie.

 

Biuletyn Informacyjny Biura Prasowego Kraków 2000
Biuro Prasowe Kraków 2000; 31-005 Kraków, ul. Bracka 1; tel. (+48 12) 430 26 41, 430 26 70 fax 430 24 30; e-mail: BP@krakow2000.pl, http://www.krakow2000.pl